ศาสตราจารย์ ดร.ธีรยุทธ วิไลวัลย์ ผู้อำนวยการศูนย์ความปลอดภัย อาชีวอนามัย และสิ่งแวดล้อม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย (SHECU) เป็นวิทยากรบรรยายแบบออนไลน์ ในหัวข้อ “การยกระดับมาตรฐานความปลอดภัยในห้องปฏิบัติการ (Lab Safety) เพื่อสุขภาวะที่ยั่งยืน” ในงานประชุมวิชาการเครือข่ายพัฒนาระบบงานห้องปฏิบัติการ ครั้งที่ 5 “Smart Lab : ESG-Driven Smart Labs for SDGs” ซึ่งจัดขึ้นเมื่อวันที่ 25 พฤษภาคม 2569

ในการบรรยายนี้ ศาสตราจารย์ ดร.ธีรยุทธ เน้นย้ำถึงบทบาทสำคัญของผู้ดูแลห้องปฏิบัติการในการยกระดับมาตรฐานความปลอดภัยในห้องปฏิบัติการเพื่อนำไปสู่การสร้างสุขภาวะที่ยั่งยืนของผู้ปฏิบัติงาน ด้วยการปรับมุมมองพื้นฐานที่มีต่อคำว่า ความปลอดภัย โดยเน้นว่าความปลอดภัยไม่ใช่เพียงการไม่เกิดอุบัติเหตุ แต่รวมความไปถึงคุณภาพชีวิตที่ดีของผู้ปฏิบัติงาน การที่ห้องปฏิบัติการไม่เคยเกิดอุบัติเหตุ ไม่ได้แปลว่าห้องปฏิบัติการนั้นมีความปลอดภัยเสมอไป แต่อาจเป็นเพียงเพราะยังไม่ถึงเวลาเท่านั้น ในบริบทของห้องปฏิบัติการ อุบัติเหตุส่วนใหญ่เกิดจากปัจจัยหลัก 2 ส่วน ได้แก่ 1) การกระทำที่ไม่ปลอดภัย (Unsafe Act) เช่น การละเลยขั้นตอนปฏิบัติงาน ไม่ใส่ใจคำเตือน สภาพร่างกายไม่พร้อมปฏิบัติงาน หรือการไม่สวมใส่อุปกรณ์ป้องกันอันตรายส่วนบุคคล 2) สภาพแวดล้อมที่ไม่ปลอดภัย (Unsafe Condition) เช่น เครื่องมือชำรุด ระบบไฟฟ้าไม่ได้มาตรฐาน การจัดเก็บสารเคมีไม่ถูกต้อง การขาดอุปกรณ์ตอบโต้เหตุฉุกเฉิน หรือไม่อยู่ในสภาพพร้อมใช้งาน เป็นต้น

แนวทางป้องกันไม่ให้เกิดอุบัติเหตุจะต้องตัดวงจรตั้งแต่ขั้นสภาพแวดล้อมและการกระทำที่ไม่ปลอดภัยผ่านการประยุกต์ใช้กรอบบริหารความเสี่ยง RAMP เพื่อระบุอันตราย (Recognize the Hazard) ประเมินความเสี่ยง (Assess the Risk), ลดความเสี่ยง (Minimize the Risk) และเตรียมพร้อมรับเหตุฉุกเฉิน (Prepare for Emergency) เพื่อการลดอันตรายจากทั้งพฤติกรรมและสภาพแวดล้อมอย่างเป็นระบบ การเกิดอุบัติเหตุส่วนใหญ่ไม่ได้เป็นเพราะความประมาทหรือความผิดพลาดหรือข้อบกพร่องของใครคนใดคนหนึ่ง แต่เป็นผลลัพธ์มาจากความล้มเหลวเชิงระบบที่สะสมจนประจวบเหมาะมาตรงกันจึงเกิดอุบัติเหตุขึ้นตามแนวคิด The Swiss Cheese model การป้องกันไม่ให้เกิดอุบัติเหตุและเสริมสร้างความปลอดภัยอย่างยั่งยืนจึงต้องแก้ไขทั้งระบบ โดยมี “คน” เป็นปัจจัยสำคัญ ดังนั้นในการบริหารความเสี่ยงจะต้องผนวกรวมการสื่อสารความเสี่ยงเข้าไปด้วยเพื่อให้เกิดความตระหนักและปลูกฝังทัศนคติที่ดีเกี่ยวกับความปลอดภัย โดยเป้าหมายคือขับเคลื่อนให้เกิดวัฒนธรรมความปลอดภัย (Safety Culture) ที่เปลี่ยนจากการทำตามกฎระเบียบเป็นการกระทำด้วยความตระหนักและเห็นคุณค่าของความปลอดภัยและการมีสุขภาวะที่ดี โดยทุกคนที่เกี่ยวข้องต้องมีมีส่วนร่วมรับผิดชอบและร่วมกันสร้างสังคมที่ปลอดภัยได้อย่างยั่งยืน

การประชุมดังกล่าวจัดโดยคณะวิทยาศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ร่วมกับเครือข่ายพัฒนาระบบงานห้องปฏิบัติการบุคลากรสายสนับสนุนในสถาบันอุดมศึกษา เพื่อแลกเปลี่ยนองค์ความรู้และแนวทางการพัฒนาห้องปฏิบัติการให้สอดคล้องกับแนวคิด Smart Lab และผสานความปลอดภัยเข้ากับแนวคิด ESG (Environmental เช่น การใช้สารเคมีทดแทนที่ปลอดภัยกว่า, Social เช่น การปลอดอุบัติเหตุและโรคจากการทำงาน, และ Governance เช่น การปฏิบัติตามกฎหมายและมาตรฐานอย่างเคร่งครัด) เพื่อสนับสนุนเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน (SDGs) ภายใต้โครงการนี้มีกิจกรรมแลกเปลี่ยนเรียนรู้จากผู้ได้รับรางวัลชนะเลิศ ในโครงการ Smart Lab 4 เกี่ยวกับมาตรฐานห้องปฏิบัติการ และการประยุกต์ใช้ระบบสารสนเทศเพื่อการพัฒนาห้องปฏิบัติการ ทั้งนี้มีผู้เข้าร่วมประชุมจำนวน 98 คน จาก 30 สถาบันทั่วประเทศ กิจกรรมครั้งนี้สะท้อนถึงความตื่นตัวและความร่วมมือของเครือข่ายอุดมศึกษาไทยในการยกระดับมาตรฐานความปลอดภัยและการบริหารจัดการห้องปฏิบัติการเพื่อยั่งยืนให้ครอบคลุมในระดับประเทศ